صنعت دام و طیور آسیا بزرگترین مصرفکننده نهادههای خوراک دام در جهان است و بیش از یکسوم خوراک مرکب (Compound Feed) جهان را تولید و مصرف میکند. این صنعت به واردات ذرت، کنجاله سویا، جو، گندم خوراکی، اسیدهای آمینه، ویتامینها و افزودنیهای خوراک دام وابستگی بالایی دارد. تشدید جنگها، ناامنی در دریای سرخ و تنگه هرمز، افزایش هزینه حملونقل دریایی و تنشهای تجاری، زنجیره تأمین این نهادهها را با ریسک قابل توجهی مواجه کرده است. پیامد این وضعیت، افزایش هزینه تولید گوشت، مرغ، تخممرغ و لبنیات و تشدید فشار بر امنیت غذایی کشورهای آسیایی است.
جایگاه آسیا در بازار خوراک دام
آسیا بزرگترین منطقه تولید خوراک دام جهان محسوب میشود.
بر اساس گزارشهای صنعت خوراک دام:
• تولید خوراک مرکب آسیا در سال ۲۰۲۵ حدود ۵۵۹ میلیون تن بوده است.
• این میزان حدود ۳۹ درصد کل تولید خوراک مرکب جهان را تشکیل میدهد.
• چین، هند، ویتنام، اندونزی، ژاپن و تایلند بزرگترین تولیدکنندگان خوراک دام در آسیا هستند.
این کشورها بیش از ۷۰ درصد خوراک دام آسیا را تولید میکنند و بخش عمده آن به صنعت طیور اختصاص دارد.
مهمترین نهادههای وارداتی
مواد اولیه اصلی خوراک دام و طیور عبارتاند از:
• ذرت
• کنجاله سویا
• جو
• گندم خوراکی
• سبوس گندم
• کنجاله کلزا
• کنجاله آفتابگردان
• اسیدهای آمینه (بهویژه لیزین و متیونین)
• ویتامینها و مواد معدنی
• روغنهای گیاهی
در جیره طیور، ذرت و کنجاله سویا معمولاً ۷۰ تا ۸۰ درصد فرمول خوراک را تشکیل میدهند و بنابراین هر اختلال در عرضه این دو نهاده، مستقیماً هزینه تولید را افزایش میدهد.
وابستگی آسیا به واردات سویا و ذرت
کنجاله سویا مهمترین منبع پروتئین در خوراک دام است.
بر اساس برآوردهای FAO و مطالعات بازار:
• بیش از ۹۷ درصد کنجاله سویا در جهان برای خوراک دام و طیور مصرف میشود.
• بیش از ۷۰ درصد دانه سویای تولیدی جهان پس از فرآوری به کنجاله خوراک دام تبدیل میشود.
چین همچنان بزرگترین واردکننده دانه سویا در جهان است و ظرفیت عظیم روغنکشی و تولید کنجاله سویا دارد. هرگونه اختلال در تجارت سویا میان آمریکا، برزیل و چین یا در حملونقل دریایی، بر بازار خوراک دام سراسر آسیا اثرگذار است.
اثر جنگ بر زنجیره تأمین
در سالهای اخیر، سه عامل اصلی زنجیره تأمین خوراک دام را تحت فشار قرار دادهاند:
1. ناامنی در دریای سرخ و تنگه هرمز؛
2. افزایش هزینه بیمه و حملونقل دریایی؛
3. تنشهای تجاری میان قدرتهای اقتصادی.
بسته یا محدود شدن مسیرهای راهبردی موجب افزایش زمان حمل، هزینه لجستیک و قیمت تمامشده نهادهها شده است. همچنین کشورهای صادرکننده برای حفظ ذخایر داخلی، در برخی مقاطع محدودیتهایی بر صادرات غلات یا نهادهها اعمال کردهاند.
تأثیر بر قیمت خوراک دام
خوراک معمولاً ۶۰ تا ۷۰ درصد هزینه تولید در واحدهای پرورش مرغ، خوک و دام را تشکیل میدهد. بنابراین افزایش قیمت ذرت، سویا یا افزودنیهای خوراک، بهسرعت در قیمت محصولات پروتئینی منعکس میشود.
در کنار این موضوع:
• چین بیش از ۷۵ درصد لیزین و بیش از ۲۵ درصد متیونین جهان را تولید میکند؛ هرگونه اختلال در تجارت این محصولات، بازار خوراک دام آسیا را تحت فشار قرار میدهد.
کشورهای آسیبپذیر
بیشترین آسیبپذیری مربوط به کشورهایی است که وابستگی بالایی به واردات نهاده دارند، از جمله:
• ژاپن
• کره جنوبی
• فیلیپین
• ویتنام
• مالزی
• بنگلادش
• سریلانکا
این کشورها بخش قابل توجهی از ذرت، کنجاله سویا و مکملهای خوراک دام خود را وارد میکنند و نسبت به نوسانات بازار جهانی حساس هستند.
پیامدهای اقتصادی
افزایش قیمت نهادههای خوراک دام پیامدهای زیر را در پی دارد:
• افزایش قیمت گوشت مرغ و تخممرغ؛
• افزایش هزینه تولید شیر و گوشت قرمز؛
• کاهش سودآوری واحدهای دام و طیور؛
• کاهش مصرف نهادههای باکیفیت و افت بهرهوری؛
• افزایش فشار تورمی بر خانوارها.
در کشورهایی که واردات نهاده با ارز خارجی انجام میشود، کاهش ارزش پول ملی نیز این فشار را تشدید میکند.
راهبردهای مقابله
کشورهای آسیایی برای کاهش ریسک، اقدامات زیر را دنبال میکنند:
• تنوعبخشی به منابع واردات ذرت و کنجاله سویا؛
• توسعه کشت داخلی ذرت و دانههای روغنی؛
• افزایش ذخایر راهبردی خوراک دام؛
• استفاده بیشتر از مواد جایگزین مانند کنجاله کلزا، DDGS و محصولات جانبی صنایع غذایی؛
• بهبود بهرهوری جیرهها با استفاده از آنزیمها، اسیدهای آمینه و افزودنیهای تخصصی.
نتیجهگیری
تحولات ژئوپلیتیکی اخیر نشان داده است که امنیت تأمین نهادههای خوراک دام به یکی از مهمترین ارکان امنیت غذایی آسیا تبدیل شده است. وابستگی گسترده به واردات ذرت، کنجاله سویا و ریزمغذیهای خوراک دام، کشورهای آسیایی را در برابر اختلالهای تجاری و حملونقل آسیبپذیر کرده است. افزایش تابآوری این بخش مستلزم تنوعبخشی به منابع تأمین، توسعه تولید داخلی، سرمایهگذاری در فناوریهای تغذیه دام و ایجاد ذخایر راهبردی است؛ زیرا پایداری صنعت دام و طیور، مستقیماً با امنیت غذایی و ثبات اقتصادی منطقه گره خورده است.
